Takograf ve Sürücü Çalışma-Dinlenme Süreleri: AETR + 561/2006 Filo Uyumu

Sürücü çalışma süreleri tek bir metinde değil, üç katmanda düzenlenir. (1) AB üye devletleri arası ve AB içi seferde Regulation (EC) 561/2006 geçerlidir; metni Eur-Lex'te yayımlıdır. (2) AB sınırları dışına çıkan uluslararası seferde Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) çatısındaki AETR Anlaşması (European Agreement Concerning the Work of Crews of Vehicles Engaged in International Road Transport) uygulanır — Türkiye AETR tarafıdır. (3) Türkiye iç hatlarında Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın Karayolu Taşıma Yönetmeliği (KTY) sürüş ve dinlenme hükümlerini düzenler. İyi haber: 561/2006 ile AETR sayısal kuralları büyük ölçüde aynıdır, dolayısıyla tek bir disiplin üç katmanı da karşılar.

AETR Madde 6 ve AB 561/2006 Madde 6 aynı tavanları koyar: günlük sürüş 9 saat — haftada en fazla 2 kez 10 saate çıkarılabilir. Haftalık sürüş 56 saati, art arda iki haftalık toplam 90 saati aşamaz. Bu, bir hafta 56 saat sürülürse takip eden hafta en fazla 34 saat kalması demektir. Tavanlar 'sürüş' süresine aittir; yükleme, bekleme ve diğer iş süreleri ayrı 'çalışma süresi' kalemidir ve toplam mesaiyi ayrıca sınırlar. Filo planlamasında en sık atlanan nokta, iki haftalık 90 saat penceresinin tek hafta odaklı bakışta görünmemesidir.

Mola kuralı: 4,5 saat kesintisiz sürüşten sonra 45 dakika mola zorunlu — bu mola 15 + 30 dakika olarak bölünebilir (önce 15, sonra 30). Günlük dinlenme: kural 11 saat; haftada 3 kez 9 saate indirilebilir (kısaltılmış günlük dinlenme). Haftalık dinlenme: düzenli haftalık dinlenme 45 saat, dönüşümlü olarak 24 saate inebilir ancak telafi gerektirir. AB 561/2006 (Mobility Package güncellemesiyle) düzenli haftalık dinlenmenin araç kabininde geçirilmesini yasaklar — uygun konaklama işveren sorumluluğundadır. AETR'de de benzer dinlenme mantığı işler.

Takograf bu kuralların kanıt cihazıdır. Analog (kağıt diskli) takograftan dijital takografa (2006), oradan akıllı takograf birinci nesil (Smart Tachograph G1, 2019) ve ikinci nesil (G2, 2023) geçilmiştir. Teknik çerçeve Regulation (EU) 165/2014 ile düzenlenir. G2 cihazı GNSS konumu otomatik kaydeder, sınır geçişlerini damgalar ve ITS arayüzü üzerinden veriyi dışarı açar. Bu, manuel kart okuma döngüsünü tamamen kaldırmaz — yasal olarak sürücü kartı periyodik, araç hafızası periyodik indirilmeye ve arşivlenmeye devam eder — ama operasyonel takip katmanını otomatikleştirir. Akıllı takograf zorunluluk takvimini AB Mobility Package filo etkisi yazımız detaylandırır.

KTY uyarınca yurt içinde 3,5 ton üzeri yük araçlarında takograf kullanımı zorunludur; uluslararası seferde AETR ve AB tarafı ülkeye girişte ilgili nesil takograf aranır. Pratikte bir Türk filosu için üç soru kritiktir: araç hangi takograf neslini taşıyor, sürücü kartı geçerlilik süresi (5 yıl) dolmuş mu, şirket kartıyla araç hafızası düzenli indiriliyor mu? Sürüş/dinlenme planlamasının yakıt ve mola yönetimiyle nasıl iç içe geçtiğini şoför mola ve çay saati yönetimi yazımız örnekler.

Uyumun zor kısmı kuralları bilmek değil, 50 aracın hepsinde aynı anda takip etmektir. Telematik, takograf ve sürücü kartı verisini günlük operasyona taşıyarak şunları yapar: kalan sürüş süresi sayacı, 45 dakika mola hatırlatıcısı, günlük/haftalık tavana yaklaşma uyarısı, kart geçerlilik ve indirme takvimi alarmı. AraçTakipJet sürücü mesai ve takograf verisini Excel/PDF rapora çevirip uyum boşluklarını yöneticiye gösterir; amaç ceza kesilmeden önce planı düzeltmektir. Akıllı takograf G2'nin mesai takibine etkisi için AETR dijital takograf G2 yazımız daha derin bir okuma sunar.